Badania przesiewowe w kierunku cukrzycy typu 1: wyniki EDENT1FI

Na zjeździe Europejskiego Towarzystwa Badań nad Cukrzycą (EASD) w Mediolanie, 1 października 2026 r., przedstawiono wyniki projektu EDENT1FI – dużego europejskiego programu badań przesiewowych w kierunku wczesnej, bezobjawowej cukrzycy typu 1 u dzieci. Przebadano ponad 140 tys. dzieci w ośmiu krajach, w tym w Polsce. Wyniki dotyczą przede wszystkim rodziców – także tych, w których rodzinie nikt nie choruje na cukrzycę typu 1.

Na czym polega badanie przesiewowe

Cukrzyca typu 1 zaczyna się na długo przed pierwszymi objawami. Układ odpornościowy wytwarza wtedy autoprzeciwciała skierowane przeciwko komórkom trzustki, które produkują insulinę. Obecność co najmniej dwóch takich przeciwciał przy prawidłowej glikemii to stadium 1 choroby. W stadium 2 pojawiają się już zaburzenia glikemii, ale nadal bez objawów. Stadium 3 to cukrzyca rozpoznawana klinicznie – z objawami i koniecznością leczenia insuliną.

W EDENT1FI pierwszy test wykonywano z kropli krwi z palca lub z suchej kropli krwi na bibule. Oznaczano autoprzeciwciała GADA, IA-2A i ZnT8A. Wynik dodatni potwierdzano w próbce krwi żylnej, w razie potrzeby rozszerzając badanie o czwarte przeciwciało (IAA). Badania wykonywały dwa centralne laboratoria – w Monachium i w Mediolanie.

Wyniki: ile dzieci miało wczesną cukrzycę typu 1

Wśród 10 273 dzieci, których krewny pierwszego stopnia ma cukrzycę typu 1, wczesne stadium choroby wykryto u 219 (2,13%). Wśród 127 754 dzieci bez obciążenia rodzinnego – u 408 (0,32%). Pełną ocenę metaboliczną przeszło 386 dzieci z dodatnim wynikiem. Wśród nich było:

• stadium 1 – 300 dzieci (78%),
• stadium 2 – 70 dzieci (18%),
• stadium 3, czyli cukrzyca klinicznie jawna – 16 dzieci (4,1%).

Najważniejszy wniosek dotyczy dzieci bez obciążenia rodzinnego. Ryzyko jest u nich niższe, ale to w tej grupie wykryto większość przypadków, bo jest ona znacznie liczniejsza. Badanie ograniczone do rodzin osób z cukrzycą typu 1 pominęłoby więc większość dzieci, u których choroba już się rozwija. Autorzy z Helmholtz Munich (dr Peter Achenbach, prof. Anette-Gabriele Ziegler) wskazują, że badania przesiewowe można skutecznie prowadzić w populacji ogólnej w całej Europie.

Co to oznacza w praktyce

Wczesne wykrycie choroby ma przede wszystkim uchronić dziecko przed kwasicą ketonową przy rozpoznaniu. Według diabetologów z Katowic, uczestniczących w projekcie, w stanie kwasicy ketonowej trafia do szpitala około 40% dzieci z nowo rozpoznaną cukrzycą typu 1. Rodzina, która wie o wczesnym stadium, może obserwować objawy, kontrolować glikemię i zgłosić się do lekarza, zanim dojdzie do zagrożenia życia.

Dzieci z dodatnim wynikiem w EDENT1FI otrzymały edukację i ocenę metaboliczną (m.in. doustny test obciążenia glukozą i HbA1c). Od stycznia 2026 r. w Unii Europejskiej zarejestrowany jest teplizumab (Teizeild) – pierwszy lek opóźniający przejście ze stadium 2 do stadium 3 cukrzycy typu 1 u osób od 8. roku życia. Kwalifikacja do takiego leczenia zawsze należy do lekarza.

W Polsce badania w ramach projektu prowadzono bezpłatnie, m.in. w Górnośląskim Centrum Zdrowia Dziecka w Katowicach (koordynacja: Śląski Uniwersytet Medyczny). Nie ma natomiast powszechnego, finansowanego przez NFZ programu przesiewowego w kierunku cukrzycy typu 1. Więcej o przyczynach i dziedziczeniu choroby wyjaśniam we wpisie Skąd się bierze cukrzyca typu 1 i czy jest dziedziczna, a o metodach leczenia – w dziale Leczenie.